<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>1409-0015</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Medicina Legal de Costa Rica]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Med. leg. Costa Rica]]></abbrev-journal-title>
<issn>1409-0015</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Asociación Costarricense de Medicina Forense]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S1409-00152011000200011</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Meningitis aguda por Streptococcus Constellatus: a propósito de un caso fatal]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vargas Sanabria]]></surname>
<given-names><![CDATA[Maikel]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Guzmán Cervantes]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rodolfo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Poder Judicial  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Universidad de Costa Rica  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2011</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>09</month>
<year>2011</year>
</pub-date>
<volume>28</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>83</fpage>
<lpage>87</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S1409-00152011000200011&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S1409-00152011000200011&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S1409-00152011000200011&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Se presenta el caso de un paciente masculino de 14 años, con el único antecedente de sinusitis resuelta hacía un año, que desarrolló de nuevo una pansinusitis y una meningitis aguda que lo llevó en diez días a la muerte. Durante su estancia hospitalaria no fue posible determinar el agente etiológico, sin embargo los cultivos post mortem demostraron que el microorganismo presente era Streptococcus constellatus un comensal habitual de las mucosas del ser humano, del cual se han descrito muy pocos casos de meningitis en pacientes inmunocompetentes, lo cual hace de este caso un verdadero reto diagnóstico para los médicos tratantes y los anatomopatólogos.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[The present case is of a 14 year-old male with the only history of a sinusitis that solved one year before presentation.The patient developed a newly-onset pansinusitis followed by pyogenic meningitis that lead him to death ten days after. It was not possible to determine the etiologic agent during his hospitalization but postmortem culture tests taken from the leptomeninges and the etmoidal cells showed Streptococcus constellatus, a usual commensal in human mucous membranes. Very few cases of acute meningitis caused by S. constellatus have been described in immunocompetent patients, which makes this case a real diagnostic challenge for clinicians and pathologists.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[Streptococcus constellatus]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[leptomeningitis aguda piógena]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[pansinusitis]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[tromboembolismo séptico]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[bronconeumonía]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Streptococcus constellatus]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[acute meningitis]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[pansinusitis]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[septic thromboembolism]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[broncopneumonia]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <div class="Section1">     <p class="MsoNormal" style="text-align: right;" align="right"><b><span  style="font-family: Verdana;"><!-- big --><!-- big -->Presentaci&#243;n de caso<!-- /big --><!-- /big --><o:p></o:p></span></b></p>     <div style="text-align: center;"><b><span style="font-family: Verdana;"><!-- big -->Meningitis aguda por <span class="SpellE">Streptococcus</span> <span class="SpellE">Constellatus</span>: a prop&#243;sito de un caso fatal<!-- /big --></span></b></div>     <div>     <div style="text-align: center;"><span style="color: windowtext;"></span><small><small  style="font-family: verdana; font-weight: bold;">Maikel Vargas Sanabria <sup><a href="#Autor1">*</a></sup> Rodolfo Guzm&#225;n Cervantes <sup><sub><a  href="#Autor2">+</a></sub></sup></small></small><span  style="font-size: 18pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><o:p></o:p></span></div>     <div>     <div>     <div class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span  style="color: windowtext;"> <hr align="center" size="2" width="100%"></span></div> <span class="SpellE"><b><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana; color: windowtext;">Resumen:</span></b></span><small><small><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"></span></small></small><span  style="color: windowtext;">    <br> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Se presenta el caso de un paciente masculino de 14 a&#241;os, con el &#250;nico antecedente de sinusitis resuelta hac&#237;a un a&#241;o, que desarroll&#243; de nuevo una <span class="SpellE">pansinusitis</span> y una meningitis aguda que lo llev&#243; en diez d&#237;as a la muerte. Durante su estancia hospitalaria no fue posible determinar el agente etiol&#243;gico, sin embargo los cultivos post mortem demostraron que el microorganismo presente era <span class="SpellE">Streptococcus</span> <span  class="SpellE">constellatus</span> un comensal habitual de las mucosas del ser humano, del cual se han descrito muy pocos casos de meningitis en pacientes <span class="SpellE">inmunocompetentes</span>, lo cual hace de este caso un verdadero reto diagn&#243;stico para los m&#233;dicos tratantes y los anatomopat&#243;logos. <o:p></o:p></span> </div> </div>     <div>     ]]></body>
<body><![CDATA[<div>     <p class="MsoNormal"><span style="color: windowtext;"></span><b><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana; color: windowtext;">Palabras clave: <o:p></o:p></span></b></p> </div>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span class="GramE"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Streptococcus <span class="SpellE">constellatus</span>, <span class="SpellE">leptomeningitis</span> <span class="SpellE">aguda</span> <span class="SpellE">pi&#243;gena</span>, <span class="SpellE">pansinusitis</span>, <span class="SpellE">tromboembolismo</span> <span class="SpellE">s&#233;ptico</span>, <span class="SpellE">bronconeumon&#237;a</span>.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> <o:p></o:p></span></p> </div>     <div>     <div>     <p class="MsoNormal"><span style="color: windowtext;"></span><b><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"  lang="EN-US">Abstract: <o:p></o:p></span></b></p> </div>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">The present case is of a 14 year-old male with the only history of a sinusitis that solved one year before <span class="SpellE">presentation.The</span> patient developed a newly-onset <span class="SpellE">pansinusitis</span> followed by <span class="SpellE">pyogenic</span> meningitis that lead him to death ten days after. It was not possible to determine the etiologic agent during his hospitalization but postmortem culture tests taken from the <span class="SpellE">leptomeninges</span> and the <span class="SpellE">etmoidal</span> cells showed Streptococcus <span class="SpellE">constellatus</span>, a usual <span  class="SpellE">commensal</span> in human mucous membranes. Very few cases of acute meningitis caused by S. <span class="SpellE">constellatus</span> have been described in <span  class="SpellE">immunocompetent</span> <span class="GramE">patients, which makes</span> this case a real diagnostic challenge for clinicians and pathologists. <o:p></o:p></span></p> </div>     <div>     <div>     <p class="MsoNormal"><b><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Key words: <o:p></o:p></span></b></p> </div> <span class="GramE"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">Streptococcus <span class="SpellE">constellatus</span>, acute meningitis, <span  class="SpellE">pansinusitis</span>, septic <span class="SpellE">thromboembolism</span>, <span  class="SpellE">broncopneumonia</span>.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> <o:p>&nbsp;</o:p></span>     ]]></body>
<body><![CDATA[<div class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"  lang="EN-US"> <hr align="center" size="2" width="100%"></span></div>     <div>     <p class="MsoNormal"><b><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;">Introducci&#243;n: <o:p></o:p></span></b></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">La meningitis se define como un proceso inflamatorio de las <span class="SpellE">leptomeninges</span> y del l&#237;quido cefalorraqu&#237;deo dentro del espacio <span class="GramE">subaracnoideo<b><sup>(</sup></b></span><b><sup><a  href="#1">1</a>)</sup></b>. Su etiolog&#237;a m&#225;s importante es la <span class="GramE">infecciosa<b><sup>(</sup></b></span><b><sup><a  href="#2">2</a>)</sup></b> que a su vez permite clasificarla en aguda pi&#243;gena (generalmente bacteriana), as&#233;ptica (generalmente v&#237;rica aguda) y cr&#243;nica<b><sup>(<a href="#1">1</a>)</sup></b>. Los microorganismos responsables de la meningitis pi&#243;gena aguda var&#237;an de acuerdo a diversos factores: la edad del hu&#233;sped, su condici&#243;n inmunol&#243;gica, el contexto de vacunaci&#243;n de la regi&#243;n, por mencionar algunos de los m&#225;s importantes. Sin embargo en adultos j&#243;venes <span class="SpellE">Neisseria</span> <span class="SpellE">meningitidis</span> contin&#250;a siendo el de mayor <span class="GramE">importancia<b><sup>(</sup></b></span><b><sup><a  href="#1">1</a>)</sup></b>. La meningitis ha sido descrita cl&#225;sicamente como una de las complicaciones de la sinusitis <span class="GramE">aguda<b><sup>(</sup></b></span><b><sup><a  href="#1">1</a>)</sup></b>. En revisiones que se han efectuado sobre meningitis en Costa Rica no se dispone de estad&#237;sticas que muestren la contribuci&#243;n porcentual de los agentes etiol&#243;gicos espec&#237;ficos en esta enfermedad, sin embargo se ha mencionado que la incidencia ha sido de 8,11 casos por 100000 habitantes en el a&#241;o 2000 y en estudios intrahospitalarios se ha mencionado que la tasa de letalidad de esta enfermedad ha llegado hasta 18 %.<b><sup>(<a  href="#3">3</a>)</sup></b>. Las meningitis supurativas comparten s&#237;ntomas similares, que incluyen dolor de cabeza, fiebre y convulsiones especialmente en ni&#241;os. <o:p></o:p></span></p> </div> </div>     <div>     <div>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Los signos cl&#225;sicos de <span  class="SpellE">Kernig</span> y <span class="SpellE">Brudzinski</span> no siempre est&#225;n presentes y si no se trata r&#225;pidamente se desarrolla alteraci&#243;n del estado de consciencia, coma y muerte<b><sup>(<a href="#2">2</a>)</sup></b>. <o:p></o:p></span></p> </div> </div>     <div>     <div>     <p class="MsoNormal"><span style="color: windowtext;"></span><b><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana; color: windowtext;">Presentaci&#243;n del caso: <o:p></o:p></span></b></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Se trat&#243; de un paciente masculino de 14 a&#241;os, vecino de Miramar de Puntarenas, en la costa pac&#237;fica de Costa Rica, con el &#250;nico antecedente patol&#243;gico de una sinusitis resuelta hac&#237;a un a&#241;o. <o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">No se documentaron internamientos previos ni antecedente de infecciones a repetici&#243;n en otros sistemas. Se present&#243; con historia de siete d&#237;as de cefalea frontal intensa asociada a fiebre cuantificada de hasta <st1:metricconverter productid="39 &#176;C" w:st="on">39 <span class="SpellE">&#176;C</span></st1:metricconverter> y n&#225;useas. Consult&#243; en los niveles de atenci&#243;n primaria donde se estudi&#243; por dengue y le se le prescribieron antiinflamatorios no <span  class="SpellE">esteroideos</span> y <span class="SpellE">acetaminof&#233;n</span>. <o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Al s&#233;timo d&#237;a asoci&#243; dolor de miembros inferiores y descarga nasal oscura. Consult&#243; en su hospital regional donde se le document&#243; una <span class="SpellE">hemiparesia</span> <span class="SpellE">crural</span> derecha. Una radiograf&#237;a de senos <span  class="SpellE">paranasales</span> demostr&#243; sinusitis maxilar. Se inici&#243; cobertura antibi&#243;tica para los g&#233;rmenes m&#225;s frecuentes en su grupo <span class="SpellE">etario</span>. M&#225;s adelante se le realiz&#243; punci&#243;n lumbar cuyo l&#237;quido cefalorraqu&#237;deo mostr&#243; 93 leucocitos, 80 % de ellos linfocitos, 20 % segmentados. <span class="SpellE"><span class="GramE">glucorraquia</span></span> en 53 <span class="SpellE">mg</span>/<span class="SpellE">dL</span> y <span  class="SpellE">proteinorraquia</span> en 104 g/<span class="SpellE">dL.</span> No se observaron bacterias ni hongos. Al d&#237;a siguiente en la madrugada su estado de conciencia se deterior&#243; (escala de coma de Glasgow en 8), por lo que requiri&#243; intubaci&#243;n <span class="SpellE">endotraqueal</span>. Para este momento el <span class="SpellE">leucograma</span> mostraba desviaci&#243;n izquierda y granulaci&#243;n t&#243;xica. <o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Se decidi&#243; trasladar al hospital central de referencia. En su noveno d&#237;a de evoluci&#243;n ingres&#243; al Hospital M&#233;xico donde se le document&#243; al examen f&#237;sico inicial pupilas midri&#225;ticas sin respuesta a la luz, no hab&#237;a rigidez <span class="SpellE">nucal</span> o signos men&#237;ngeos. La auscultaci&#243;n pulmonar se anot&#243; con murmullo vesicular disminuido en <span class="SpellE">hemit&#243;rax</span> derecho y con <span  class="SpellE">cr&#233;pitos</span> basales. Se ingres&#243; a <st1:personname productid="la Unidad" w:st="on"><st1:personname  productid="la Unidad" w:st="on"><st1:personname productid="la Unidad"  w:st="on">la Unidad</st1:personname></st1:personname></st1:personname> de Tratamiento Intensivo. Se le realiz&#243; una tomograf&#237;a de senos <span  class="SpellE">paranasales</span> que mostr&#243; sinusitis severa y complicada, sin embargo por su condici&#243;n en ese momento fue valorado por el Servicio de <span class="SpellE">Otorrinoloringolog&#237;a</span>, que decidi&#243; no llevarlo todav&#237;a a sala de operaciones. Al d&#233;cimo d&#237;a del inicio de su sintomatolog&#237;a el Servicio de Neurocirug&#237;a lo examin&#243; y determin&#243; que el paciente cumpl&#237;a criterios de muerte encef&#225;lica.<o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Se le realiz&#243; autopsia hospitalaria. Al examen externo se evidenci&#243; edema palpebral y conjuntival y secreci&#243;n nasal purulenta. Al examen interno del cr&#225;neo se observ&#243; la superficie del enc&#233;falo congestiva, aplanada, con exudado purulento a nivel de la convexidad en el espacio subaracnoideo (<a href="#Figura1">figura 1</a>), del cual se tom&#243; muestra con t&#233;cnica est&#233;ril para cultivo por pi&#243;genos.</span></p>     <p class="MsoNormal" style="margin-bottom: 12pt; text-align: center;"  align="center"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: windowtext;"><a  name="Figura1"></a><img id="_x0000_i1027"  src="/img/revistas/mlcr/v28n2/art11i1.jpg" alt="Figura"  style="height: 251px; width: 342px;">    <br> </span></p> </div>     <div>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">La superficie de la l&#225;mina <span class="SpellE">cribosa</span> del etmoides se mostr&#243; tambi&#233;n con exudado (<a href="#Figura2">figura 2</a>). Se perfor&#243; la fosa anterior y se observ&#243; el seno esfenoidal y las celdillas <span class="SpellE">etmoidales</span> con abundante l&#237;quido purulento. Se tom&#243; muestra de la misma manera para cultivo.    <br> </span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<div style="text-align: center;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="Figura2"></a><img  alt="Figura" src="/img/revistas/mlcr/v28n2/art11i2.jpg"  style="width: 347px; height: 253px;">&nbsp;<i><o:p></o:p></i></span></div> </div>     <div>     <p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Al examen microsc&#243;pico del cerebro se demostr&#243; trombosis s&#233;ptica del seno sagital superior y exudado inflamatorio de predominio <span class="SpellE">polimorfonuclear</span> en las <span  class="SpellE">leptomeninges</span> (figuras <a href="#Figura3">3</a> y <a href="#Figura4">4</a>)    <br> </span></p>     <div style="text-align: center;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="Figura3"></a><img  alt="Figura" src="/img/revistas/mlcr/v28n2/art11i3.jpg"  style="width: 342px; height: 262px;">    <br>     <br> <a name="Figura4"></a><img alt="Figura"  src="/img/revistas/mlcr/v28n2/art11i4.jpg"  style="width: 341px; height: 267px;">    <br> </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"></span></div>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;">    ]]></body>
<body><![CDATA[<br> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">En otros sistemas lo m&#225;s llamativo fue la presencia de trombosis s&#233;ptica con infartos hemorr&#225;gicos y focos de bronconeumon&#237;a en los pulmones.</span>    <br> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"></span></div> <span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><o:p></o:p></span>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: ArialMT; color: windowtext;"><o:p>&nbsp;<a  name="Figura5"></a><img alt="Figura"  src="/img/revistas/mlcr/v28n2/art11i5.jpg"  style="width: 348px; height: 271px;">    <br> </o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: ArialMT; color: windowtext;"><o:p><a  name="Figura6"></a><img alt="Figura"  src="/img/revistas/mlcr/v28n2/art11i6.jpg"  style="width: 347px; height: 252px;">    <br> </o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: ArialMT; color: windowtext;"><o:p>    <br> <a name="Figura7"></a><img alt="Figura"  src="/img/revistas/mlcr/v28n2/art11i7.jpg"  style="width: 350px; height: 262px;">    <br> </o:p></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">El resultado de los cultivos que se tomaron en la sala de autopsias, tanto del exudado subaracnoideo como del que estaba presente dentro de las celdillas <span class="SpellE">etmoidales</span> demostr&#243; la presencia de un &#250;nico germen: <span class="SpellE"><i>Streptococcus</i></span><i> <span class="SpellE">constellatus</span></i>.<o:p></o:p></span></p> </div> </div>     <div>     <div>     <p class="MsoNormal"><span style="color: windowtext;"></span><b><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana; color: windowtext;">Discusi&#243;n: <o:p></o:p></span></b></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">El grupo de estreptococos denominados previa-mente <span class="SpellE"><i>Streptococcus</i></span><i> <span class="SpellE">milleri</span> </i>o estreptococos del grupo <span class="SpellE"><i>anginosus</i></span><i>-<span  class="SpellE">millerim</span></i>, que incluye hemol&#237;ticos y no hemol&#237;ticos, ha tenido hist&#243;ricamente una clasificaci&#243;n confusa y cambiante a lo largo del tiempo. Actualmente se reconocen como <span class="SpellE"><i>Streptococcus</i></span><i> </i>grupo <span  class="SpellE"><i>anginosus</i></span><i> </i>que incluye tres especies muy relacionadas: <i>S. <span  class="SpellE">constellatus</span>, S. <span class="SpellE">intermedius</span> </i>y <i>S. <span  class="SpellE">anginosus</span></i><b><sup>(<a href="#4">4</a>)</sup></b>. Son habitantes habituales de la cavidad oral, el tubo digestivo, aparato genital femenino y las v&#237;as respiratorias altas. Es infrecuente encontrarlos en otras localizaciones. <o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Cuando producen enfermedad, se asocian a procesos infecciosos bucales, periodontales, sinusitis, neumon&#237;as, abscesos cerebrales e incluso procesos men&#237;ngeos en pacientes <span  class="SpellE">inmunodeprimidos</span> o con factores de riesgo (cirug&#237;a previa, sepsis dental, traumatismos, diabetes <span class="SpellE">mellitus</span> o enfermedad tumoral) pero son procesos excepcionales fuera de estas poblaciones. La infecci&#243;n por <i>S. <span class="SpellE">constellatus</span> </i>es poco frecuente en pacientes <span class="SpellE">inmunocompetentes</span>, y la meningitis es a&#250;n m&#225;s extra&#241;a<b><sup>(<a href="#5">5</a>)</sup></b>. Al realizar una revisi&#243;n de la literatura m&#233;dica lo m&#225;s actualizada posible se demuestra que s&#243;lo se ha descrito un caso de meningitis por <span class="SpellE"><i>Streptococcus</i></span><i> <span class="SpellE">constellatus</span> </i>en pacientes <span  class="SpellE">inmunocompetentes</span> sin factores <span class="SpellE">predisponentes</span>.<b><sup>(<a  href="#5">5</a>) <o:p></o:p></sup></b></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">El tratamiento fundamental de las infecciones por <span class="SpellE"><i>Streptococcus</i></span><i> <span class="SpellE">constellatus</span> </i>sigue siendo la penicilina o las <span class="SpellE">cefalosporinas</span> de tercera generaci&#243;n<b><sup>(<a href="#4">4</a>)</sup></b>. <o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">En el caso que nos ocupa, dentro de la historia cl&#237;nica no se menciona ning&#250;n factor <span class="SpellE">predisponente</span> a una infecci&#243;n por <i>S. <span class="SpellE">constellatus</span>. </i>No hubo historia de sepsis dental, ni al examinar el cad&#225;ver se demostr&#243; foco infeccioso evidente en la cavidad oral. Lo &#250;nico de lo que hubo un antecedente hac&#237;a un a&#241;o, que era evidente al momento de consultar y que fue oportunamente diagnosticado, fue la sinusitis. Sin embargo, los g&#233;rmenes m&#225;s frecuentes responsables de esta enfermedad no incluyen ni siquiera en sus listas m&#225;s exhaustivas al <i>S <span class="SpellE">constellatus</span></i><b><sup>(<a href="#8">8</a>)</sup></b>. De modo que el mecanismo <span class="SpellE">fisiopatol&#243;gico</span> propuesto en este caso para el desarrollo del cuadro cl&#237;nico y la fatalidad final es el siguiente. El paciente desarroll&#243; una sinusitis por alg&#250;n factor <span  class="SpellE">predisponente</span> que no se menciona en la historia cl&#237;nica y que puede ir desde una simple infecci&#243;n de v&#237;as respiratorias superiores hasta alguna inmunodeficiencia menor que por sus escasas manifestaciones no hab&#237;a sido diagnosticada hasta ese momento y que el deceso repentino tampoco permiti&#243; estudiar a fondo. Se debe recordar que en la fisiopatolog&#237;a de la sinusitis los principales factores <span class="SpellE">predisponentes</span> son obstructivos<b><sup>(<a  href="#8">8</a>)</sup></b>, lo que hace que g&#233;rmenes comensales habituales de la nasofaringe se vuelvan pat&#243;genos al encontrar las condiciones de crecimiento adecuadas que favorecen su supervivencia desequilibrando la flora normal. Esta infecci&#243;n se extendi&#243; por contig&#252;idad no solo a todo el sistema de senos <span class="SpellE">paranasales</span> (<span  class="SpellE">pansinusitis</span>) sino, como se demostr&#243; en la autopsia y en los cultivos, a trav&#233;s de la l&#225;mina <span class="SpellE">cribosa</span> del etmoides hacia la cavidad <span class="SpellE">intracraneana</span>. Llama la atenci&#243;n eso s&#237;, que al llegar al enc&#233;falo s&#243;lo haya producido <span class="SpellE">leptomeningitis</span>, pues este microorganismo en particular tiende a producir abscesos<b><sup>(<a href="#6">6</a>)</sup></b>. Al llegar a las meninges comenz&#243; a extenderse e invadi&#243; los senos venosos, donde produjo trombosis s&#233;ptica que al desplazarse produjo embolismos s&#233;pticos a los vasos de mediano calibre de los pulmones. All&#237; produjo focos de bronconeumon&#237;a y como este organismo es capaz de diseminarse por v&#237;a <span class="SpellE">hem&#225;tica</span><b><sup>(<a href="#7">7</a>) </sup></b>tambi&#233;n produjo alteraciones circulatorias sist&#233;micas que llevaron a un shock s&#233;ptico, isquemia e hipoxia cerebral que, aunadas a la hipertensi&#243;n <span class="SpellE">endocraneana</span> producida por el mismo proceso inflamatorio llevaron la presi&#243;n de perfusi&#243;n cerebral a valores m&#237;nimos o a&#250;n negativos, haciendo que no le llegara ox&#237;geno y nutrientes al sistema nerviosos central, lo cual desemboc&#243; en la muerte encef&#225;lica que le fue documentada al paciente al final de su evoluci&#243;n. <o:p></o:p></span></p> </div>     <div>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">No obstante, dada la <span  class="SpellE">evoluci&#243;ndel</span> paciente quedan ciertos elementos que es necesario resaltar. El primero es el dif&#237;cil diagn&#243;stico diferencial de un proceso men&#237;ngeo cuando no est&#225;n presentes los signos cl&#225;sicos, pues los pacientes se presentan, como en nuestro caso, a la consulta inicial con signos y s&#237;ntomas inespec&#237;ficos como cefalea, fiebre y n&#225;useas. Queda entonces la dicotom&#237;a entre dejar evolucionar al paciente para que manifieste alg&#250;n s&#237;ndrome m&#225;s espec&#237;fico, como lo fue en este caso cuando manifest&#243; la focalizaci&#243;n neurol&#243;gica; lo cual, sin embargo, result&#243; contraproducente, pues iniciar la antibioticoterapia de forma tard&#237;a y el propio deterioro del paciente impidi&#243; su tratamiento quir&#250;rgico y probablemente una evoluci&#243;n m&#225;s favorable. O bien, por otro lado, considerar cualquier dolor de cabeza, fiebre y n&#225;useas como signos y s&#237;ntomas de algo ominoso y estudiarlo a fondo a pesar de que son motivos de consulta muy frecuentes, inespec&#237;ficos y que pocas veces son manifestaciones de enfermedades con potencial de poner en riesgo la vida. <o:p></o:p></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Otro elemento que queda como interrogante es si realmente este paciente era <span class="SpellE">inmunocompetente</span>, o bien ten&#237;a alguna deficiencia de su sistema inmunol&#243;gico que no hab&#237;a sido diagnosticada y que le permiti&#243; a un microorganismo otrora comensal, volverse pat&#243;geno y desencadenar una infecci&#243;n r&#225;pida de evoluci&#243;n fatal, raz&#243;n por la cual no es posible dilucidarlo. <o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">El diagn&#243;stico en este caso, por los elementos se&#241;alados y por lo poco frecuente del microorganismo involucrado represent&#243; un verdadero reto para los m&#233;dicos tratantes y no fue sino hasta despu&#233;s de la muerte que pudo aclararse el proceso patol&#243;gico subyacente. <o:p></o:p></span></p> </div> </div>     <div>     <div>     <p class="MsoNormal"><span style="color: windowtext;"></span><b><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana; color: windowtext;">Conclusi&#243;n: <o:p></o:p></span></b></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">La meningitis por <span  class="SpellE"><i>Streptococcus</i></span><i> <span class="SpellE">constellatus</span> </i>es sumamente infrecuente y todav&#237;a m&#225;s si el paciente es <span class="SpellE">inmunocompetente</span>. En el caso que se present&#243; el &#250;nico factor <span class="SpellE">predisponente</span> del paciente fue una sinusitis complicada que desemboc&#243; en meningitis y shock s&#233;ptico, haciendo de este caso un verdadero reto diagn&#243;stico tanto para los m&#233;dicos tratantes como para los anatomopat&#243;logos. <o:p></o:p></span></p> </div>     <div>     <p class="MsoNormal"><span style="color: windowtext;"></span><b><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana; color: windowtext;">Agradecimiento: <o:p></o:p></span></b></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: justify;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Al Dr. Ricardo Boza Cordero, especialista en medicina interna e <span class="SpellE">infectolog&#237;a</span>, Director de la Escuela de Medicina, <span class="SpellE">Universiad</span> de Costa Rica, por la revisi&#243;n inicial del manuscrito y sus oportunas sugerencias <o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><o:p> </o:p> <hr style="width: 100%; height: 2px;"></span></p> </div> </div>     ]]></body>
<body><![CDATA[<div>     <div>     <p class="MsoNormal"><span style="color: windowtext;"></span><b><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana; color: windowtext;">Referencias: <o:p></o:p></span></b></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="1"></a>1-<span  class="SpellE">Kummar</span>, et al. (2008). <i>Robbins y <span  class="SpellE">Cotran</span>. Patolog&#237;a Estructural y Funcional</i>. (7&#186; ed.). Barcelona, Espa&#241;a: Elsevier <span class="SpellE">Saunders</span>.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=620582&pid=S1409-0015201100020001100001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="2"></a>2-Rubin, et al. (2006). <i>Patolog&#237;a Estructural, fundamentos <span  class="SpellE">clinicopatol&#243;gicos</span> en medicina</i>. (4&#186; ed.) Madrid, Espa&#241;a: McGraw Hill.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=620584&pid=S1409-0015201100020001100002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="3"></a>3-Alvarado, A. T. y Castillo, L. M. (2006, Marzo). Meningitis Bacteriana (Revisi&#243;n bibliogr&#225;fica). <i>Medicina Legal de Costa Rica</i>. 23(1).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=620586&pid=S1409-0015201100020001100003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="4"></a>4-D&#237;az, P. et al. (2006). <span class="SpellE">Streptococcus</span> <span  class="SpellE">constellatus</span>: agente etiol&#243;gico asociado en empiema pleural. </span><i><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Rev Med Chile</span></i><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">. 134, 1030-1032.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=620588&pid=S1409-0015201100020001100004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"><a name="5"></a>5-Bringas, et al. (2006). Bacteriemia, neumon&#237;a y meningitis por Streptococcus constellatum. <i>Med Clin (Barc)</i>. 126(18), 717-9.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=620590&pid=S1409-0015201100020001100005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"><a name="6"></a>6-Coll, et al. </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">(2001). Afectaci&#243;n multiorg&#225;nica por <span class="SpellE">Streptococcus</span> <span class="SpellE">constellatus</span> en paciente VIH positive y carga viral negativa. <i>Anales de Medicina Interna (Madrid)</i>. 18(12).    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=620592&pid=S1409-0015201100020001100006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="7"></a>7-Ping <span  class="SpellE">Ng</span>, K. W. y <span class="SpellE">Mukhopadhyay</span>, A. (2009). </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">Streptococcus <span class="SpellE">constellatus</span> <span  class="SpellE">bacteremia</span> causing septic shock following tooth extraction: a case report. </span><i><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Cases Journal. </span></i><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">2, 6493.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=620594&pid=S1409-0015201100020001100007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="8"></a>8-<span  class="SpellE">Fauci</span> et al. Harrison. (2009). <span  style="font-style: italic;">Principios de Medicina Interna.</span><i> </i>(17&#186; ed.). M&#233;xico D.F., M&#233;xico: McGraw Hill Interamericana.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=620596&pid=S1409-0015201100020001100008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><br> </span></p> <o:p></o:p><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a  name="Autor1"></a>* M&#233;dico Forense y estudiante de segundo a&#241;o de anatom&#237;a patol&#243;gica. Poder Judicial / Hospital M&#233;xico, San Jos&#233; Costa Rica. Profesor Adjunto, Departamento de Anatom&#237;a, Universidad de Costa Rica. Correo electr&#243;nico: mvargassa@gmail.com <o:p></o:p></span> </div> </div> </div>     <p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="Autor2"></a>+ M&#233;dico Pat&#243;logo Hospital San Juan de Dios, San Jos&#233;, Costa Rica Profesor, Departamento de Anatom&#237;a, Escuela de Medicina, Universidad de Costa Rica <o:p></o:p></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<div class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span  style="color: windowtext;"> <hr align="center" size="2" width="100%"></span></div>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Recibido para publicaci&#243;n: 03 de abril de 2011. Aceptado: 04 de mayo de 2011<o:p></o:p></span></p> </div>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kummar]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Robbins y Cotran: Patología Estructural y Funcional]]></source>
<year>2008</year>
<edition>7</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Barcelona ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[Elsevier Saunders]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Rubin]]></surname>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Patología Estructural, fundamentos clinicopatológicos en medicina]]></source>
<year>2006</year>
<edition>4</edition>
<publisher-loc><![CDATA[Madrid ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[McGraw Hill]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Alvarado]]></surname>
<given-names><![CDATA[A. T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Castillo]]></surname>
<given-names><![CDATA[L. M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Meningitis Bacteriana: Revisión bibliográfica]]></article-title>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2006</year>
<month>, </month>
<day>Ma</day>
<volume>23</volume>
<numero>1</numero>
<issue>1</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Díaz]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Streptococcus constellatus: agente etiológico asociado en empiema pleural]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Med Chile]]></source>
<year>2006</year>
<volume>134</volume>
<page-range>1030-1032</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Bringas]]></surname>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Bacteriemia, neumonía y meningitis por Streptococcus constellatum]]></article-title>
<source><![CDATA[Med Clin]]></source>
<year>2006</year>
<volume>126</volume>
<numero>18</numero>
<issue>18</issue>
<page-range>717-9</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Coll]]></surname>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Afectación multiorgánica por Streptococcus constellatus en paciente VIH positive y carga viral negativa]]></article-title>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2001</year>
<volume>18</volume>
<numero>12</numero>
<issue>12</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Ping Ng]]></surname>
<given-names><![CDATA[K. W]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mukhopadhyay]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Streptococcus constellatus bacteremia causing septic shock following tooth extraction: a case report]]></article-title>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2009</year>
<volume>2</volume>
<numero>6493</numero>
<issue>6493</issue>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Fauci]]></surname>
<given-names><![CDATA[Harrison]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Principios de Medicina Interna]]></source>
<year>2009</year>
<edition>17</edition>
<publisher-loc><![CDATA[México D.F ]]></publisher-loc>
<publisher-name><![CDATA[McGraw Hill Interamericana]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
