<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0001-6002</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Acta Médica Costarricense]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Acta méd. costarric]]></abbrev-journal-title>
<issn>0001-6002</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Colegio de Médicos y Cirujanos de Costa Rica]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0001-60022014000200008</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Enfermedad de Chagas en un paciente con bloqueo trifascicular referido para colocación de marcapasos cardiaco]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Chagas disease in a patient with a trifascicular block referred for a pacemaker implant]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gutiérrez-Sotelo]]></surname>
<given-names><![CDATA[Oswaldo]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Vargas-Vargas]]></surname>
<given-names><![CDATA[Rose Marie]]></given-names>
</name>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,Hospital Dr. Rafael Á. Calderón Guardia  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2014</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>06</month>
<year>2014</year>
</pub-date>
<volume>56</volume>
<numero>2</numero>
<fpage>78</fpage>
<lpage>80</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0001-60022014000200008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0001-60022014000200008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0001-60022014000200008&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Se presenta el caso de un paciente procedente de la zona atlántica, inicialmente diagnosticado con cardiopatía hipertensiva e isquémica, referido para implante de marcapasos debido a bloqueo trifascicular (bloqueo atrioventricular, de la rama derecha y de la división anterior de la rama izquierda del haz de His); después del implante, se reportó serología &#8220;positiva&#8221; para enfermedad de Chagas. Este fue el único caso de un total de 241 pacientes sometidos a implante de dispositivos cardiacos, que contaban con pruebas de tamizaje para esta enfermedad, en un periodo de 22 meses; la mayoría, procedente las provincias de San José, Cartago y Limón. Esta baja prevalencia ya ha sido reportada en el país y contrasta con las cifras elevadas de otras naciones, en donde la enfermedad es endémica.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[We present the case of a patient from the Atlantic zone, initially diagnosed with hypertensive and ischaemic cardiopathy, referred for a pacemaker implant due to a trifascicular block (atrioventricular block, right bundle branch block and left anterior bundle branch block). After the implant, a positive serology for Chagas disease was reported. This was the only case, out of a total of 241 patients that received implants of cardiac devices and were screened for this disease during a period of 22 months; the majority of these patients came from some zones of the province of San José and from the provinces of Cartago and Limón. This low prevalence has already been reported in the country and contrasts with the high percentage in other countries where the disease is endemic.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="es"><![CDATA[enfermedad de Chagas]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[marcapasos]]></kwd>
<kwd lng="es"><![CDATA[cardiodesfibriladores]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Chagas disease]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[pacemaker]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[defibrillator]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <div class="Section1">     <p class="MsoNormal" style="text-align: right;" align="right"><b  style=""><span style="font-family: Verdana;">Caso cl&#237;nico<o:p></o:p></span></b></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><b  style=""><span style="font-family: Verdana;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></p>     <div>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><b  style=""><span style="font-family: Verdana;">Enfermedad de Chagas en un paciente con bloqueo <span class="SpellE">trifascicular</span> referido para colocaci&#243;n de marcapasos cardiaco<o:p></o:p></span></b></p>     <div>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span  class="SpellE"><b style=""><span style="font-family: Verdana;"  lang="EN-US">    <br> Chagas</span></b></span><b style=""><span style="font-family: Verdana;"  lang="EN-US"> disease in a patient with a <span class="SpellE">trifascicular</span> block referred for a pacemaker implant<o:p></o:p></span></b></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><b  style=""><span style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;"><o:p>&nbsp;</o:p></span></b></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><b  style=""><span style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;">Oswaldo Guti&#233;rrez-Sotelo y Rose Marie Vargas-Vargas    ]]></body>
<body><![CDATA[<br> </span></b></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: left;">    <br> <b style=""><span style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;"><o:p></o:p></span></b></p>     <div>     <div>     <p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a  name="Correpondencia2"></a>*<a href="#Correspondencia1">Direcci&#243;n de correspondencia:</a></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><o:p>     <br> </o:p></span></p>     <p class="MsoNormal"><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;"></span></b></p> <hr style="width: 100%; height: 2px;">     <p class="MsoNormal"><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;">Resumen <o:p></o:p></span></b></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Se presenta el caso de un paciente procedente de la zona atl&#225;ntica, inicialmente diagnosticado con cardiopat&#237;a hipertensiva e isqu&#233;mica, referido para implante de marcapasos debido a bloqueo <span  class="SpellE">trifascicular</span> (bloqueo <span class="SpellE">atrioventricular</span>, de la rama derecha y de la divisi&#243;n anterior de la rama izquierda del haz de <span class="SpellE">His</span>); despu&#233;s del implante, se report&#243; serolog&#237;a &#8220;positiva&#8221; para enfermedad de Chagas. Este fue el &#250;nico caso de un total de 241 pacientes sometidos a implante de dispositivos cardiacos, que contaban con pruebas de <span  class="SpellE">tamizaje</span> para esta enfermedad, en un periodo de 22 meses; la mayor&#237;a, procedente las provincias de San Jos&#233;, Cartago y Lim&#243;n. Esta baja prevalencia ya ha sido reportada en el pa&#237;s y contrasta con las cifras elevadas de otras naciones, en donde la enfermedad es end&#233;mica. <o:p></o:p></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal"><span class="SpellE"><b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Descriptores</span></b></span><b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">: </span></b><span class="SpellE"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">enfermedad</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> de <span class="SpellE">Chagas</span>, <span class="SpellE">marcapasos</span>, <span class="SpellE">cardiodesfibriladores</span> <o:p></o:p></span></p> </div> </div>     <div>     <div>     <p class="MsoNormal"><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Abstract <o:p></o:p></span></b></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">We present the case of a patient from the Atlantic zone, initially diagnosed with hypertensive and <span class="SpellE">ischaemic</span> <span class="SpellE">cardiopathy</span>, referred for a pacemaker implant due to a <span class="SpellE">trifascicular</span> block (<span class="SpellE">atrioventricular</span> block, right bundle branch block and left anterior bundle branch block). After the implant, a positive serology for <span class="SpellE">Chagas</span> disease was reported. This was the only case, out of a total of 241 patients that received implants of cardiac devices and were screened for this disease during a period of 22 months; the majority </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(34, 30, 31);"  lang="EN-US">of these patients came from some zones of the <st1:place w:st="on"><st1:placetype  w:st="on">province</st1:placetype> of <st1:placename w:st="on">San Jos&#233;</st1:placename></st1:place> and from the provinces of Cartago and Lim&#243;n. This low prevalence has already been reported in the country and contrasts with the high percentage in other countries where the disease is endemic. </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p> </div>     <p class="MsoNormal"><b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(34, 30, 31);"  lang="EN-US">Keywords:</span></b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(34, 30, 31);"  lang="EN-US"> <span class="SpellE">Chagas</span> disease, pacemaker, defibrillator. <o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"> </div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"></span></p> <hr style="width: 100%; height: 2px;">     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">La infestaci&#243;n por <span class="SpellE"><i>trypanosoma</i></span><i> <span  class="SpellE">cruzi</span> </i>es end&#233;mica en Centro y Suram&#233;rica y produce una miocarditis aguda, que muchas veces es inaparente; despu&#233;s de varios a&#241;os o d&#233;cadas, se presentan afectaciones en el miocardio, en el sistema nervioso aut&#243;nomo y en otros &#243;rganos, que en sus estadios iniciales pueden ser dif&#237;ciles de detectar. La prevenci&#243;n de estas complicaciones es un gran desaf&#237;o, dado que debe comenzar con el control adecuado del vector y mejor&#237;a de las condiciones de vivienda de las poblaciones en riesgo, usualmente muy pobres. <o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">La miocarditis <span class="SpellE">chag&#225;sica</span> cr&#243;nica cursa con <span class="SpellE">miocardiopat&#237;a</span> dilatada, insuficiencia cardiaca, problemas en el sistema de conducci&#243;n mioc&#225;rdico, <span  class="SpellE">taquiarritmias</span> ventriculares y muerte s&#250;bita;<sup><a  href="#1">1</a> </sup>estas condiciones requieren el uso de dispositivos <span class="SpellE">implantables</span> como los marcapasos (indicados para la disfunci&#243;n sinusal y el bloqueo <span  class="SpellE">atrioventricular</span>), los <span class="SpellE">cardiodesfibriladores</span> (para los pacientes con <span class="SpellE">taquiarritmias</span> ventriculares) y los <span class="SpellE">resincronizadores</span> (para tratar la insuficiencia cardiaca y trastornos de conducci&#243;n <span class="SpellE">intraventricular</span>, en especial, bloqueo de la rama izquierda del haz de <span  class="SpellE">His</span>).<sup><a href="#2">2</a> </sup>Todas estas opciones terap&#233;uticas implican elevados costos hospitalarios y requieren medicina de alta complejidad, a los cuales estas poblaciones tienen poco o ning&#250;n acceso. Un porcentaje del gasto en salud en nuestros pa&#237;ses debe destinarse a estos pacientes, muchos de ellos en edad productiva, con deterioro funcional importante. Se presenta el caso de un paciente portador de </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">enfermedad </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">de Chagas, referido para implante de un marcapasos, inicialmente diagnosticado con cardiopat&#237;a hipertensiva e isqu&#233;mica. <o:p></o:p></span></p>     <div>     <p class="MsoNormal"><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;">Presentaci&#243;n de caso <o:p></o:p></span></b></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Paciente masculino de 85 a&#241;os, agricultor, nacido en Nicaragua, residente en la zona atl&#225;ntica costarricense desde los 19 a&#241;os de edad, conocido portador de hipertensi&#243;n arterial y de </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(34, 30, 31);">c&#225;ncer de pr&#243;stata resuelto quir&#250;rgicamente en 1992. Exfumador, inici&#243; el h&#225;bito a los 20 a&#241;os y lo abandon&#243; 10 a&#241;os despu&#233;s; ingesta de alcohol &#8220;ocasional&#8221;. Una semana antes de su ingreso present&#243; 2 episodios de s&#237;ncope mientras trabajaba, raz&#243;n por la que consult&#243;; se encontr&#243; bradicardia 40 <span  class="SpellE">lpm</span> sin otros hallazgos relevantes al examen f&#237;sico, seg&#250;n el expediente cl&#237;nico. <o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <div>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(34, 30, 31);">El electrocardiograma mostr&#243; ritmo sinusal, bloqueo <span class="SpellE">atrioventricular</span> de segundo grado 2:1, bloqueo de la rama derecha del haz de <span class="SpellE">His</span> y bloqueo de la subdivisi&#243;n anterior de la rama izquierda del haz de <span  class="SpellE">His</span> (bloqueo <span class="SpellE">trifascicular</span>), e inversi&#243;n de la onda T en I, <span class="SpellE">aVL</span>, V1-5 (<a  href="/img/revistas/amc/v56n2/art08i1.jpg">Figura 1</a>). El ecocardiograma mostr&#243; hipertrofia conc&#233;ntrica y dilataci&#243;n del ventr&#237;culo izquierdo con contractilidad global severamente disminuida (FE=0,3), y dilataci&#243;n leve del atrio izquierdo, compatibles con el diagn&#243;stico de cardiopat&#237;a hipertensiva en fase dilatada, alta probabilidad de enfermedad arterial coronaria y trastorno de conducci&#243;n mioc&#225;rdico degenerativo asociado a esas 2 condiciones. <o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(34, 30, 31);">Los ex&#225;menes de laboratorio mostraron (en <span class="SpellE">mg</span>/<span  class="SpellE">dL</span>): funci&#243;n renal normal (creatinina=1,4), <span class="SpellE">hiperglucemia</span> (glucosa en ayunas=120), hipercolesterolemia (LDL=143), anemia <span class="SpellE">normoc&#237;tica</span> y <span class="SpellE">normocr&#243;mica</span>, (<span class="SpellE">Hb</span>=9,3 g%), <span class="SpellE">hipoprotrombinemia</span> (INR=1,4) e <span  class="SpellE">hipoalbuminemia</span> (3,4 g/<span class="SpellE">dL</span>). <o:p></o:p></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Se implant&#243; un marcapasos bicameral, el cual no present&#243; complicaciones. Una semana despu&#233;s se detect&#243; un electrodo del marcapasos disfuncional, motivo por el que fue reemplazado. El paciente evolucion&#243; con una infecci&#243;n de v&#237;as respiratorias tratada con <span class="SpellE">cefotaxime</span> por v&#237;a intravenosa, con el cual se resolvi&#243; por completo. Fue egresado con tratamiento farmacol&#243;gico por v&#237;a oral: <span class="SpellE">enalapril</span> 10 <span class="SpellE">mg</span> cada 12 horas, <span class="SpellE">lovastatina</span> 20 <span class="SpellE">mg</span> cada 24 horas e <span class="SpellE">hidroclorotiazida</span> 12,5 <span class="SpellE">mg</span> cada 24 horas. <o:p></o:p></span></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">El paciente fue citado para su control postoperatorio 8 semanas despu&#233;s, encontr&#225;ndose su marcapasos <span class="SpellE">normofuncionante</span> (<a href="/img/revistas/amc/v56n2/art08i2.jpg">Figura 2</a>) y &#8220;positivo&#8221; el reporte de serolog&#237;a para </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">enfermedad de Chagas</span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">. <o:p></o:p></span></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">Se revis&#243; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">la base de datos electr&#243;nica del Servicio de <span class="SpellE">Hemodinamia</span> de nuestro centro, en la que se registra a todos los pacientes a quienes se les coloca un dispositivo cardiaco <span  class="SpellE">implantable</span> y a quienes se les efect&#250;a la prueba de ELISA (determinaci&#243;n de anticuerpos <span class="SpellE">IgG</span> <span  class="SpellE">anti</span>-<span class="SpellE">Trypanosoma</span> <span  class="SpellE">cruzi</span> con el uso de una mezcla de ant&#237;genos recombinantes), utilizada como <span class="SpellE">tamizaje</span> de rutina </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">para enfermedad de Chagas. <o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Se revis&#243; los datos de 241 pacientes que contaran con serolog&#237;a reportada, entre el 3 de marzo de 2011 y el 24 de diciembre de 2012, inclusive: 116 mujeres y 115 hombres, con edad promedio de 73,13 <u>+ </u>13,61 a&#241;os (97-24). La zona de procedencia por provincia, seg&#250;n las &#225;reas de atracci&#243;n del centro hospitalario fueron (n, %): San Jos&#233;, 109 (53,96); Cartago, 58 (28,71); Lim&#243;n, 25 (12,37); Heredia, 5 (2,47); Guanacaste, 2 (0,99); Alajuela, 1 (0,49), y una paciente procedente y residente en Per&#250; (<a  href="/img/revistas/amc/v56n2/art08i3.jpg">Figura 3</a>). Los dispositivos implantados fueron (n, %): 103 (91,14) marcapasos, 7 (6,19) <span class="SpellE">cardiodesfibriladores</span> y 3 (2,65) <span class="SpellE">resincronizadores</span>. <o:p></o:p></span></p> </div> </div> </div>     <div>     <div>     <p class="MsoNormal"><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;">Discusi&#243;n <o:p></o:p></span></b></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">La importancia de este &#8220;reporte de caso cl&#237;nico&#8221; radica en la baja frecuencia de pacientes </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">con enfermedad de Chagas en </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">la poblaci&#243;n referida para implante de dispositivos cardiacos en Costa Rica, a diferencia de otros pa&#237;ses <span class="SpellE">latinomericanos</span>.<sup><a href="#3">3</a> </sup></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">S</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">olo un pacient</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">e, </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">de un total de 241 (0,41%), en un periodo de registro de </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">22 </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">meses, present&#243; serolog&#237;a positiva; en la mayor&#237;a, la indicaci&#243;n del implante correspondi&#243; a otras condiciones degenerativas, como cardiopat&#237;a hipertensiva e isqu&#233;mica. Esta baja prevalencia en el pa&#237;s se ha reportado previamente en una encuesta serol&#243;gica en bancos de sangre con donantes conocidos sanos, </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">en la cual </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">la prevalencia fue 13/10000 (0,13%);<sup><a href="#4">4</a> </sup>por otro lado, en un estudio hospitalario realizado en 74 pacientes con <span class="SpellE">miocardiopat&#237;a</span> dilatada idiop&#225;tica, se encontraron 5 seropositivos.<sup><a href="#5">5</a> </sup>Cabe anotar que esta serie analizada solo abarc&#243; ciertos distritos de San Jos&#233; y las provincias de Cartago y Lim&#243;n, y no se incluy&#243; un n&#250;mero significativo de pacientes procedentes de otras provincias (<a href="/img/revistas/amc/v56n2/art08i3.jpg">Figura 3</a>). Sin embargo, es preciso destacar que existe amplia distribuci&#243;n del vector, muchos infestados, as&#237; como reservorios &#8211;en especial el perro dom&#233;stico- que predisponen la aparici&#243;n de casos nuevos, incluyendo miocarditis aguda.<sup><a>6,7</a> </sup><o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div> </div>     ]]></body>
<body><![CDATA[<div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">En el registro brasile&#241;o de marcapasos<sup><a href="#3">3</a> </sup>(1995-2003), el 44,5% de los casos analizados eran portadores de la </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">enfermedad de Chagas; </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">en un reporte de Argentina, se inform&#243; porcentajes variables, seg&#250;n la zona geogr&#225;fica: desde un 21,2% en las &#225;reas m&#225;s end&#233;micas, hasta un 3,1% en ciudades y zonas urbanas.<sup><a href="#8">8</a> </sup>En un registro latinoamericano de <span class="SpellE">cardiodesfibriladores</span>, con 770 pacientes procedentes de 7 pa&#237;ses, el porcentaje de pacientes con </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">enfermedad de Chagas fue </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">del 23%. Conviene anotar que en este registro, la indicaci&#243;n del implante en todos los pacientes fue por prevenci&#243;n secundaria<span class="GramE">:<a href="#9"><sup>9</sup></a></span><sup> </sup>pacientes quienes ya hab&#237;an tenido un <span class="SpellE">eventoarr&#237;tmico</span> (s&#237;ncope, <span class="SpellE">taquiarritmia</span> ventricular o muerte s&#250;bita abortada). Actualmente, la mayor&#237;a de implantes en el mundo se realiza por prevenci&#243;n primaria, es decir, poblaciones con alto riesgo de presentar muerte s&#250;bita o <span class="SpellE">taquiarritmias</span> ventriculares, pero que no han tenido ning&#250;n evento </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">documentado. Dadas las limitaciones descritas, es a&#250;n m&#225;s dif&#237;cil que los pacientes con enfermedad de Chagas </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">reciban implantes por prevenci&#243;n primaria. <o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Los pacientes con enfermedad de Chagas y dispositivos cardiacos <span  class="SpellE">implantables</span> presentan caracter&#237;sticas que los diferencian de los dem&#225;s: en una serie de pacientes seguidos por cerca de 4 a&#241;os,<sup><a href="#10">10</a> </sup>se observ&#243; que esta poblaci&#243;n recib&#237;a su dispositivo a edad m&#225;s temprana, en comparaci&#243;n con pacientes coronarios; mayor necesidad de estimulaci&#243;n <span class="SpellE">antibradicardia</span>, o de dispositivos bicamerales o &#8220;secuenciales&#8221; en los cuales se disponga de estimulaci&#243;n <span class="SpellE">atrial</span> y no solo ventricular (<a href="/img/revistas/amc/v56n2/art08i2.jpg">Figura 2</a>), y mayor prevalencia de fibrilaci&#243;n <span class="SpellE">atrial</span>, muchas veces silente y responsable de accidentes <span class="SpellE">cerebrovasculares</span>. Estas consideraciones tienen aplicaci&#243;n pr&#225;ctica y deben ser tenidas en cuenta en el manejo de los pacientes con dispositivos cardiacos <span class="SpellE">implantables</span>. <o:p></o:p></span></p> </div>     <div>     <div> <hr style="width: 100%; height: 2px;">     <p class="MsoNormal"><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;">Referencias <o:p></o:p></span></b></p> </div>     <div>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="1"></a>1. <span  class="SpellE">Tentori</span> MA, Segura EL, <span class="SpellE">Hayes</span> D, <span class="SpellE">Eds</span>. </span><span class="GramE"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Arrhythmia Management in <span class="SpellE">Chagas</span>&#180; Disease.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> <span class="SpellE">Futura</span> Publishing Co, Inc. NY, <st1:country-region  w:st="on"><st1:place w:st="on">USA</st1:place></st1:country-region> 2000,156.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=072862&pid=S0001-6002201400020000800001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"><a name="2"></a>2. Epstein AE, <span class="SpellE">DiMarco</span> JP, <span  class="SpellE">Ellenbogen</span> KA, Estes NA 3<sup>rd</sup>, Freedman RA, <span class="SpellE">Gettes</span> LS <i>et al</i>. ACC/AHA/HRS 2008 Guidelines for Device-Based Therapy of Cardiac Rhythm Abnormalities. <span  class="GramE">A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice 3.</span> Guidelines (Writing Committee to Revise the ACC/AHA/NASPE 2002 Guideline Update for Implantation of Cardiac Pacemakers and <span class="SpellE">Antiarrhythmia</span> Devices. </span><span  class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="PT-BR">Circulation</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT-BR">. 2008; 117: e350-e408: <o:p></o:p></span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=072864&pid=S0001-6002201400020000800002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="PT-BR"><a name="3"></a>3. Costa R, <span class="SpellE">Rassi</span> A, Le&#227;o M. Estudo cl&#237;nico e epidemiol&#243;gico de pacientes submetidos a implante de <span class="SpellE">marcapasso</span> card&#237;aco artificial permanente: compara&#231;&#227;o dos portadores da doen&#231;a de Chagas com os de doen&#231;as degenerativas do sistema de condu&#231;&#227;o. Revista Brasileira de Cirurgia Cardiovascular <span  class="GramE">2004;</span>19:107-114.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=072865&pid=S0001-6002201400020000800003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="4"></a>4. Calvo N, Zeled&#243;n R, <span class="SpellE">Barboza</span> MP, S&#225;nchez G, Navas L. Encuesta serol&#243;gica y entomol&#243;gica para la enfermedad de Chagas en Costa Rica, 2001-2002. Bolet&#237;n INCIENSA 2003<span  class="GramE">;15:3</span> Set- Dic.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=072867&pid=S0001-6002201400020000800004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="5"></a>5. Guti&#233;rrez O, Molina S, Calvo N, Romero L, Esquivel L, Campos E. Enfermedad de Chagas en pacientes con <span class="SpellE">miocardiopat&#237;a</span> dilatada idiop&#225;tica en Costa Rica. </span><span class="SpellE"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Acta</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> <span class="SpellE">M&#233;d</span> <span class="SpellE">Costarr</span> 2007<span class="GramE">;49:97</span>-101.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=072869&pid=S0001-6002201400020000800005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"><a name="6"></a>6. Starr MD, Rojas JC, <span class="SpellE">Zeled&#243;n</span> R, <span class="SpellE">Hird</span> DW, Carpenter TE. <span  class="SpellE">Chagas</span>&#8217; disease: risk factors for house infestation by <span class="SpellE">Triatoma</span> <span class="SpellE">dimidiata</span>, the major vector of <span  class="SpellE">Trypanosoma</span> <span class="SpellE">cruzi</span> in <st1:country-region w:st="on"><st1:place  w:st="on">Costa Rica</st1:place></st1:country-region>. Am J <span  class="SpellE">Epidemiol</span> 1991<span class="GramE">;133:740</span>-747.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=072871&pid=S0001-6002201400020000800006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"><a name="7"></a>7. Montenegro VM, <span class="SpellE">Jim&#233;nez</span> M, Pinto JC, <span class="SpellE">Zeled&#243;n</span> R. <span  class="SpellE">Chagas</span> Disease in Dogs from Endemic Areas of Costa Rica</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);"  lang="EN-US">. <span class="SpellE"><span class="GramE">Mem</span></span><span  class="GramE">.</span> </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">Inst. Oswaldo Cruz 2002</span><span class="GramE"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">;97:491</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">-494.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=072873&pid=S0001-6002201400020000800007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a name="8"></a>8. Romero H, <span class="SpellE">Michelson</span> RM. Empleo de marcapasos en pacientes <span class="SpellE">chag&#225;sicos</span>. Publicaci&#243;n </span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana; color: rgb(0, 1, 1);">electr&#243;nica de la Federaci&#243;n Argentina de Cardiolog&#237;a</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">, consultada el 24 de junio de 2013.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=072875&pid=S0001-6002201400020000800008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"><a name="9"></a>9. <span class="SpellE">Dubner</span> S, Valero E, <span class="SpellE">Pesce</span> R, <span class="SpellE">Zuelgaray</span> JG, <span class="SpellE">Mateos</span> JC, <span class="SpellE">Filho</span> SG, Reyes W, <span  class="SpellE">Garillo</span> R. A Latin American registry of implantable <span class="SpellE">cardioverter</span> defibrillators: the ICD-LABOR study. Ann Noninvasive <span class="SpellE">Electrocardiol</span> 2005<span  class="GramE">;10:420</span>-8.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=072877&pid=S0001-6002201400020000800009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p> </div>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"><a  name="10"></a>10. Arce M, Van Grieken J, Femenia F, Ar<span  class="SpellE">rieta</span> M, McIntyre WF, <span class="SpellE">Baranchuk</span> A. Permanent Pacing in Patients with <span class="SpellE">Chagas</span>&#8217; Disease. PACE 2012<span class="GramE">;35:1494</span>-7.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=072879&pid=S0001-6002201400020000800010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --> <o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><a  name="Correspondencia1"></a><a href="#Correpondencia2">*</a>Correspondencia a:    <br> Trabajo realizado en Servicio de Cardiolog&#237;a, Hospital &#8220;Dr. Rafael A. Calder&#243;n Guardia&#8221;.<span style="font-weight: bold;">    <br> </span><b>Afiliaci&#243;n de los autores: </b>Servicio de Cardiolog&#237;a, Hospital &#8220;Dr. Rafael &#193;. Calder&#243;n Guardia&#8221;. oswcr@hotmail.com <o:p></o:p></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal"><b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"></span></b></p> <hr style="width: 100%; height: 2px;">     <p style="text-align: center;" class="MsoNormal"><b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Fecha recibido: </span></b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">10 de julio de 2013 <b>Fecha aceptado: </b>22 de enero de 2014 <o:p></o:p></span></p> </div> </div> </div> </div>      ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Tentori]]></surname>
<given-names><![CDATA[MA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Segura]]></surname>
<given-names><![CDATA[EL]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hayes]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Arrhythmia Management in Chagas´ Disease]]></source>
<year>2000</year>
<publisher-name><![CDATA[Futura Publishing Co, Inc. NY]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Epstein]]></surname>
<given-names><![CDATA[AE]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[DiMarco]]></surname>
<given-names><![CDATA[JP]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ellenbogen]]></surname>
<given-names><![CDATA[KA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Estes]]></surname>
<given-names><![CDATA[NA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Freedman]]></surname>
<given-names><![CDATA[RA]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Gettes]]></surname>
<given-names><![CDATA[LS]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[ACC/AHA/HRS 2008 Guidelines for Device-Based Therapy of Cardiac Rhythm Abnormalities: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice 3. Guidelines (Writing Committee to Revise the ACC/AHA/NASPE 2002 Guideline Update for Implantation of Cardiac Pacemakers and Antiarrhythmia Devices]]></article-title>
<source><![CDATA[Circulation]]></source>
<year>2008</year>
<volume>117</volume>
<page-range>e350-e408</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Costa]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rassi]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Leão]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="pt"><![CDATA[Estudo clínico e epidemiológico de pacientes submetidos a implante de marcapasso cardíaco artificial permanente: comparação dos portadores da doença de Chagas com os de doenças degenerativas do sistema de condução]]></article-title>
<source><![CDATA[Revista Brasileira de Cirurgia Cardiovascular]]></source>
<year>2004</year>
<volume>19</volume>
<page-range>107-114</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Calvo]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zeledón]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Barboza]]></surname>
<given-names><![CDATA[MP]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sánchez]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Navas]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Encuesta serológica y entomológica para la enfermedad de Chagas en Costa Rica, 2001-2002]]></article-title>
<source><![CDATA[Boletín INCIENSA]]></source>
<year>2003</year>
<volume>15</volume>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Gutiérrez]]></surname>
<given-names><![CDATA[O]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Molina]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Calvo]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Romero]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Esquivel]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Campos]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Enfermedad de Chagas en pacientes con miocardiopatía dilatada idiopática en Costa Rica]]></article-title>
<source><![CDATA[Acta Méd Costarr]]></source>
<year>2007</year>
<volume>49</volume>
<page-range>97-101</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Starr]]></surname>
<given-names><![CDATA[MD]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Rojas]]></surname>
<given-names><![CDATA[JC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zeledón]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hird]]></surname>
<given-names><![CDATA[DW]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Carpenter]]></surname>
<given-names><![CDATA[TE]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Chagas&#8217; disease: risk factors for house infestation by Triatoma dimidiata, the major vector of Trypanosoma cruzi in Costa Rica]]></article-title>
<source><![CDATA[Am J Epidemiol]]></source>
<year>1991</year>
<volume>133</volume>
<page-range>740-747</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Montenegro]]></surname>
<given-names><![CDATA[VM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Jiménez]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pinto]]></surname>
<given-names><![CDATA[JC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zeledón]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Chagas Disease in Dogs from Endemic Areas of Costa Rica]]></article-title>
<source><![CDATA[Mem. Inst. Oswaldo Cruz]]></source>
<year>2002</year>
<volume>97</volume>
<page-range>491-494</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="book">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Romero]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Michelson]]></surname>
<given-names><![CDATA[RM]]></given-names>
</name>
</person-group>
<source><![CDATA[Empleo de marcapasos en pacientes chagásicos]]></source>
<year></year>
<publisher-name><![CDATA[Publicación electrónica de la Federación Argentina de Cardiología]]></publisher-name>
</nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Dubner]]></surname>
<given-names><![CDATA[S]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Valero]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Pesce]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zuelgaray]]></surname>
<given-names><![CDATA[JG]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Mateos]]></surname>
<given-names><![CDATA[JC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Filho]]></surname>
<given-names><![CDATA[SG]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Reyes]]></surname>
<given-names><![CDATA[W]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Garillo]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[A Latin American registry of implantable cardioverter defibrillators: the ICD-LABOR study]]></article-title>
<source><![CDATA[Ann Noninvasive Electrocardiol]]></source>
<year>2005</year>
<volume>10</volume>
<page-range>420-8</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Arce]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Van Grieken]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Femenia]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Arrieta]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[McIntyre]]></surname>
<given-names><![CDATA[WF]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Baranchuk]]></surname>
<given-names><![CDATA[A]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Permanent Pacing in Patients with Chagas&#8217; Disease]]></article-title>
<source><![CDATA[PACE]]></source>
<year>2012</year>
<volume>35</volume>
<page-range>1494-7</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
