<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?><article xmlns:mml="http://www.w3.org/1998/Math/MathML" xmlns:xlink="http://www.w3.org/1999/xlink" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance">
<front>
<journal-meta>
<journal-id>0001-6002</journal-id>
<journal-title><![CDATA[Acta Médica Costarricense]]></journal-title>
<abbrev-journal-title><![CDATA[Acta méd. costarric]]></abbrev-journal-title>
<issn>0001-6002</issn>
<publisher>
<publisher-name><![CDATA[Colegio de Médicos y Cirujanos de Costa Rica]]></publisher-name>
</publisher>
</journal-meta>
<article-meta>
<article-id>S0001-60022013000100010</article-id>
<title-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Rinoescleroma]]></article-title>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Rhinoscleroma]]></article-title>
</title-group>
<contrib-group>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Segura-Vílchez]]></surname>
<given-names><![CDATA[John]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A01"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[González-Rojas]]></surname>
<given-names><![CDATA[Paulina]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A02"/>
</contrib>
<contrib contrib-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Retana-Moreira]]></surname>
<given-names><![CDATA[Lissette]]></given-names>
</name>
<xref ref-type="aff" rid="A03"/>
</contrib>
</contrib-group>
<aff id="A01">
<institution><![CDATA[,CCSS.  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A02">
<institution><![CDATA[,Hospital Mexico  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<aff id="A03">
<institution><![CDATA[,Universidad de Costa Rica.  ]]></institution>
<addr-line><![CDATA[ ]]></addr-line>
</aff>
<pub-date pub-type="pub">
<day>00</day>
<month>03</month>
<year>2013</year>
</pub-date>
<pub-date pub-type="epub">
<day>00</day>
<month>03</month>
<year>2013</year>
</pub-date>
<volume>55</volume>
<numero>1</numero>
<fpage>53</fpage>
<lpage>55</lpage>
<copyright-statement/>
<copyright-year/>
<self-uri xlink:href="http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?script=sci_arttext&amp;pid=S0001-60022013000100010&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?script=sci_abstract&amp;pid=S0001-60022013000100010&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><self-uri xlink:href="http://www.scielo.sa.cr/scielo.php?script=sci_pdf&amp;pid=S0001-60022013000100010&amp;lng=en&amp;nrm=iso"></self-uri><abstract abstract-type="short" xml:lang="es"><p><![CDATA[Paciente masculino de 19 años de edad, proveniente de zona rural, con cuadro clínico de 3 años de oclusión nasal, episodios de inflamación facial, epistaxis, rinorrea fétida, hipoacusia derecha, adenopatías faciales múltiples y axilares bilaterales; fue referido al Hospital México por una lesión granulomatosa obstructiva del tabique nasal. Una biopsia inicial reveló la presencia de tejido con infiltrado inflamatorio crónico, con predominio de macrófagos de aspecto espumoso. Una segunda biopsia fue positiva por Klebsiella pneumoniae subsp. rhinoscleromatis, y por anatomía patológica se describió una hiperplasia pseudoepiteliomatosa y en lámina propia denso infiltrado inflamatorio con base en linfocitos, células plasmáticas, cuerpos de Russell y macrófagos con citoplasma vacuolado, con presencia de microorganismos y detritos. El paciente recibió terapia con ciprofloxacina vía oral por siete meses, con lo cual resolvió desde el punto de vista etiológico.]]></p></abstract>
<abstract abstract-type="short" xml:lang="en"><p><![CDATA[The case of a 19-year-old male patient from a rural area is presented. He had a 3-year history of nasal obstruction, episodes of facial inflammation, epistaxis, fetid rhinorrhea, hearing loss in the right ear, bilateral axillary and multiple facial bilateral lymphadenopathies. He was referred for consultation to the Mexico Hospital due to an obstructive granulomatous lesion of the nasal septum. The first biopsy revealed the presence of chronic inflammatory infiltrate, with predominance of macrophages with foamy appearance. A second biopsy was positive for Klebsiella pneumoniae subsp. rhinoscleromatis, described histologically as a pseudoepitheliomatouse hyperplasia with dense inflammatory infiltrate and the analysis of lamina propria showed dense inflammatory infiltrate with lymphocytes, plasmatic cells, Russell bodies and macrophages with vacuolated cytoplasm, with microorganisms and debris. The patient was treated with oral ciprofloxacin therapy for seven months, after which the patient was considered cured from the etiological point of view.]]></p></abstract>
<kwd-group>
<kwd lng="en"><![CDATA[Klebsiella]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[enfermedad granulomatosa]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[crónica]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[biopsia]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[Klebsiella]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[chronic granulomatose disease]]></kwd>
<kwd lng="en"><![CDATA[biopsy.]]></kwd>
</kwd-group>
</article-meta>
</front><body><![CDATA[ <div class="Section1">     <div>     <div>     <div>     <p class="MsoNormal" style="text-align: right;" align="right"><b  style=""><span style="font-family: Verdana;">Caso cl&#237;nico<o:p></o:p></span></b></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span  class="SpellE"><b style=""><span style="font-family: Verdana;">Rinoescleroma</span></b></span><b  style=""><span style="font-family: Verdana;"><o:p></o:p></span></b></p>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span  class="SpellE"><b style=""><span style="font-family: Verdana;">Rhinoscleroma</span></b></span><b  style=""><span style="font-family: Verdana;"><o:p></o:p></span></b></p>     <br>     <p class="MsoNormal" style="text-align: center;" align="center"><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;">John Segura-V&#237;lchez<span  class="GramE">,<sup><a href="#Afiliacion1">1</a><a name="Afiliacion4"></a>*</sup></span> Paulina Gonz&#225;lez-Rojas,<sup><a href="#Afiliacion2">2</a><a  name="Afiliacion5"></a>* </sup><span class="SpellE">Lissette</span> Retana-Moreira<sup><a href="#Afiliacion3">3</a><a name="Afiliacion6"></a>*    <br> </sup></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style="text-align: left;"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">    <br> <a name="Correspondencia2"></a>*<a href="#Correspondencia1">Direcci&#243;n para correspondencia:</a></span>    <br> <span style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;"><o:p></o:p></span></p> <hr style="width: 100%; height: 2px;">     <p class="MsoNormal" style=""><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;">Resumen<o:p></o:p></span></b></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Paciente masculino de 19 a&#241;os de edad, proveniente de zona rural, con cuadro cl&#237;nico de 3 a&#241;os de oclusi&#243;n nasal, episodios de inflamaci&#243;n facial, epistaxis, <span class="SpellE">rinorrea</span> f&#233;tida, <span class="SpellE">hipoacusia</span> derecha, adenopat&#237;as faciales m&#250;ltiples y axilares bilaterales; fue referido al Hospital M&#233;xico por una lesi&#243;n <span class="SpellE">granulomatosa</span> obstructiva del tabique nasal. Una biopsia inicial revel&#243; la presencia de tejido con infiltrado inflamatorio cr&#243;nico, con predominio de macr&#243;fagos de aspecto espumoso. Una segunda biopsia fue positiva por <span  class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span><i> <span class="SpellE">pneumoniae</span></i> <span class="SpellE">subsp</span>. <span class="SpellE"><span  class="GramE"><i>rhinoscleromatis</i></span></span><i>,</i> y por anatom&#237;a patol&#243;gica se describi&#243; una hiperplasia <span  class="SpellE">pseudoepiteliomatosa</span> y en l&#225;mina propia denso infiltrado inflamatorio con base en linfocitos, c&#233;lulas plasm&#225;ticas, cuerpos de Russell y macr&#243;fagos con citoplasma <span  class="SpellE">vacuolado</span>, con presencia de microorganismos y detritos. El paciente recibi&#243; terapia con <span class="SpellE">ciprofloxacina</span> v&#237;a oral por siete meses, con lo cual resolvi&#243; desde el punto de vista etiol&#243;gico.<o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Descriptores:</span></b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"> <span class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span>, enfermedad <span class="SpellE">granulomatosa</span> cr&#243;nica, biopsia<o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style=""><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Abstract<o:p></o:p></span></b></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">The case of a 19&#8211;year&#8211;old male patient from a rural area is presented. He had a 3-year history of nasal obstruction, episodes of facial inflammation, <span class="SpellE">epistaxis</span>, fetid <span class="SpellE">rhinorrhea</span>, hearing loss in the right ear, bilateral <span class="SpellE">axillary</span> and multiple facial bilateral <span class="SpellE">lymphadenopathies</span>. He was referred for consultation to the <st1:place w:st="on"><st1:placename  w:st="on">Mexico</st1:placename> <st1:placetype w:st="on">Hospital</st1:placetype></st1:place> due to an obstructive <span class="SpellE">granulomatous</span> lesion of the nasal septum. The first biopsy revealed the presence of chronic inflammatory infiltrate, with predominance of macrophages with foamy appearance. A second biopsy was positive for <span class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span><i> <span class="SpellE">pneumoniae</span></i> subsp. <span class="SpellE"><i>rhinoscleromatis</i></span><i>, </i>described <span class="SpellE">histologically</span> as a <span  class="SpellE">pseudoepitheliomatouse</span> hyperplasia with dense inflammatory infiltrate and the analysis of lamina <span class="SpellE">propria</span> showed dense inflammatory infiltrate with lymphocytes, plasmatic cells, Russell bodies and macrophages with vacuolated cytoplasm, with microorganisms and debris. The patient was treated with oral ciprofloxacin therapy for seven months, after which the patient was considered cured from the etiological point of view.<o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Keywords: </span></b><span  class="SpellE"><i><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">Klebsiella</span></i></span><i><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">,</span></i><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> chronic <span class="SpellE">granulomatose</span> disease, biopsy.<o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"></span></p> <hr style="width: 100%; height: 2px;">     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Desde que <span class="SpellE">Friedl&#228;nder</span> en 1883 demostr&#243; por primera vez la presencia de bacilos encapsulados en los pulmones de algunos pacientes que fallec&#237;an de neumon&#237;a, <span class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span> se conoci&#243; como el agente causal de la &#8220;neumon&#237;a de <span  class="SpellE">Friedl&#228;nder</span>&#8221;; este g&#233;nero perteneciente a <i>Enterobacteriaceae</i><a href="#1"><sup>1</sup></a> se caracteriza por la producci&#243;n de grandes cantidades de polisac&#225;ridos capsulares <i>in vivo</i> y en medios de cultivo s&#243;lidos, adem&#225;s de poseer otros factores de virulencia como: fimbrias, <span class="SpellE">sider&#243;foros</span> y el ant&#237;geno O. Se han realizado esfuerzos por comprender los mecanismos de <span class="SpellE">patogenicidad</span> de <span class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span><i>,</i> cuyos determinantes se encuentran principalmente en sus ant&#237;genos capsulares.<a href="#2"><sup>2</sup></a><o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><i><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">K. <span class="SpellE">pneumoniae</span></span></i><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"> y <i>K. <span  class="SpellE">oxytoca</span></i> son las dos principales especies de este g&#233;nero que causan enfermedad en seres humanos; tambi&#233;n se han aislado de muestras cl&#237;nicas: <i>K. <span  class="SpellE">pneumoniae</span></i> <span class="SpellE">subsp</span>. <span class="SpellE"><span class="GramE"><i>ozenae</i></span></span>, <i>K. <span class="SpellE">pneumoniae</span></i> <span class="SpellE">subsp</span>. <span class="SpellE"><span class="GramE"><i>rhinoscleromatis</i></span></span>, <i>K. <span class="SpellE">terrigena</span></i>, <i>K. <span  class="SpellE">planticola</span></i>, <i>K. <span class="SpellE">ornithinolytica</span></i> y <span  class="SpellE"><i>Enterobacter</i></span><i> <span class="SpellE">aerogenes</span></i>, la cual se ha pretendido renombrar como <i>K. <span class="SpellE">mobilis</span></i>.<sup>3</sup><o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style=""><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;">Presentaci&#243;n de caso<o:p></o:p></span></b></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Paciente masculino de 19 a&#241;os, proveniente de Guanacaste, referido al Servicio de Otorrinolaringolog&#237;a (ORL) del Hospital M&#233;xico, por una lesi&#243;n <span class="SpellE">granulomatosa</span> severa obstructiva del tabique nasal, de aparente inflamaci&#243;n por cuerpos cristaloides, frotis por <span class="SpellE"><i>Leishmania</i></span> <span class="SpellE">sp</span>. <span class="GramE">y</span> hongos negativo; con un informe de biopsia realizada en febrero de 2008, la cual se&#241;alaba como antecedente cl&#237;nico una lesi&#243;n <span class="SpellE">granulomatosa</span> nasal que recuerda <span  class="SpellE"><i>Leishmania</i></span> <span class="SpellE">sp</span>. Ese reporte indic&#243; la presencia de un tejido con infiltrado inflamatorio cr&#243;nico, con predominio de macr&#243;fagos de aspecto espumoso y gran cantidad de part&#237;culas de aspecto cristaloide, sin evidencia de c&#233;lulas gigantes <span class="SpellE">multinucleadas</span>, ni estructuras compatibles con <span class="SpellE"><i>Leishmania</i></span> <span class="SpellE">sp</span>.<o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Los antecedentes no patol&#243;gicos del paciente indican que labora como operario de colocaci&#243;n de cercas y tiene tabaquismo promedio de 5 cigarros por d&#237;a, etilismo ocasional, sin alergias a medicamentos; en los antecedentes patol&#243;gicos hay referencia de dolor nasal desde hace tres a&#241;os, episodios de inflamaci&#243;n facial, epistaxis, <span  class="SpellE">rinorrea</span> f&#233;tida e <span class="SpellE">hipoacusia</span> derecha.<o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">En marzo de 2009 le fueron detectadas adenopat&#237;as m&#250;ltiples en el rostro y axilares bilaterales, as&#237; como lesi&#243;n <span class="SpellE">granulomatosa</span> con oclusi&#243;n de ambas fosas nasales (hasta el vest&#237;bulo del o&#237;do derecho). Fue declarado en observaci&#243;n por enfermedad <span  class="SpellE">linfoproliferativa</span>, con programaci&#243;n para una biopsia; tres semanas despu&#233;s, en sesi&#243;n de ORL, se estableci&#243; un estudio por posible micosis profunda <i>versus</i> infecci&#243;n por <span class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span><i> <span  class="SpellE">pneumoniae</span></i> <span class="SpellE">subsp</span>. <span class="SpellE"><span class="GramE"><i>rhinoscleromatis</i></span></span>. Finalmente, se tom&#243; una biopsia de las lesiones nasales, la cual fue procesada por Patolog&#237;a y la Divisi&#243;n de Microbiolog&#237;a del Hospital M&#233;xico.<o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">En el laboratorio se recibieron tres fragmentos de tejido pardo fibroso, con un volumen promedio de 1 cm<sup>3</sup>, los cuales se maceraron en condiciones as&#233;pticas y fueron sembrados en agar base Columbia, con sangre de carnero al 5%, agar chocolate, agar <span class="SpellE">Mc</span> <span  class="SpellE">Conkey</span> y caldo <span class="SpellE">tioglicolato</span>. Se incubaron los medios a <st1:metricconverter productid="35 &#186;C" w:st="on">35 <span class="SpellE">&#186;C</span></st1:metricconverter> por 24 horas (los dos primeros en atm&#243;sfera enriquecida con CO<sub>2</sub>). En la tinci&#243;n de <span class="SpellE">Gram</span> del macerado no se observaron microorganismos.<o:p></o:p></span></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">La revisi&#243;n <span class="SpellE">postincubaci&#243;n</span> evidenci&#243; crecimiento de colonias color crema, redondas, con borde entero y aspecto <span class="SpellE">mucoide</span> en los medios s&#243;lidos, excepto en el agar <span class="SpellE">Mc</span> <span  class="SpellE">Conkey</span> (donde solo crecieron tres colonias fermentadoras de lactosa, luego de incubar 24 horas m&#225;s); se realiz&#243; tinci&#243;n de <span class="SpellE">Gram</span> con reporte de bacilos <span  class="SpellE">Gram</span> negativos, oxidasa negativa; la identificaci&#243;n y pruebas de sensibilidad a antibi&#243;ticos fue programada seg&#250;n la metodolog&#237;a del <span class="SpellE">Vitek</span> 2 (<span  class="SpellE">System</span> <span class="SpellE">Version</span> 04.01); 24 horas despu&#233;s se identific&#243; con un 99% de probabilidad el microorganismo como <span  class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span><i> <span class="SpellE">pneumoniae</span></i> <span class="SpellE">subsp</span>. <span class="SpellE"><span  class="GramE"><i>rhinoscleromatis</i></span></span>, sensible a todos los antibi&#243;ticos.<o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">El diagn&#243;stico bacteriol&#243;gico fue confirmado un mes despu&#233;s, por anatom&#237;a patol&#243;gica, cuyo reporte de biopsia describi&#243; un tejido con hiperplasia <span class="SpellE">pseudoepiteliomatosa</span>, y en l&#225;mina propia denso infiltrado inflamatorio con base en linfocitos, c&#233;lulas plasm&#225;ticas, cuerpos de Russel y macr&#243;fagos con citoplasma <span class="SpellE">vacuolado</span>, con presencia de microorganismos y detritos. Estos cambios histopatol&#243;gicos son caracter&#237;sticos de un <span class="SpellE">rinoescleroma</span>; con tinci&#243;n de <span class="SpellE">Gram</span> se observan bacilos <span  class="SpellE">Gram</span> negativos dentro de macr&#243;fagos espumosos; con tinciones especiales, no se encontr&#243; evidencia de hongos ni <span  class="SpellE">micobacterias</span>.<o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Siete semanas despu&#233;s de la biopsia permanecieron los signos f&#237;sicos iniciales y una tomograf&#237;a axial computarizada evidenci&#243; la ausencia de lesiones en senos maxilares, por lo que se inici&#243; tratamiento con <span class="SpellE">ciprofloxacina</span> 500 <span  class="SpellE">mg</span> dos veces al d&#237;a v&#237;a oral por tres semanas. Luego de ese tiempo, ORL document&#243; el diagn&#243;stico de <span  class="SpellE">rinoescleroma</span> con base en el estudio bacteriol&#243;gico. El paciente afirm&#243; sentirse mucho mejor, con permeabilidad de la fosa nasal izquierda (FNI), fosa nasal derecha (FND) obstruida y con costras, y se prolong&#243; posolog&#237;a del tratamiento inicial por dos meses m&#225;s.<o:p></o:p></span></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Al cabo de dicho periodo el paciente refiri&#243; una mejor&#237;a total de la FNI, pero continu&#243; con <span class="SpellE">rinorrea</span> de FND, la cual permaneci&#243; obstruida. Sigui&#243; el tratamiento por cuatro meses m&#225;s, con resoluci&#243;n total de la <span class="SpellE">rinorrea</span> y obstrucci&#243;n permanente de la FND.<o:p></o:p></span></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">En enero de 2009 el paciente afirm&#243; no tener molestia alguna, por lo que fue valorado para programar una eliminaci&#243;n quir&#250;rgica del tejido cicatrizal presente en la FND. En septiembre de 2009, desde el punto de vista etiol&#243;gico, el Servicio de <span class="SpellE">Infectolog&#237;a</span> lo dio de alta.<o:p></o:p></span></p>     ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style=""><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;">Discusi&#243;n<o:p></o:p></span></b></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Dentro de las infecciones pat&#243;geno-espec&#237;ficas asociadas a <span class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span> (poco comunes), est&#225;n el <span class="SpellE">rinoescleroma</span> y <span  class="SpellE">ozena</span>; ambos cuadros presentan cambios anatomopatol&#243;gicos espec&#237;ficos. El <span  class="SpellE">rinoescleroma</span> es una infecci&#243;n <span  class="SpellE">granulomatosa</span> cr&#243;nica del tracto respiratorio superior, principalmente de la nasofaringe. Esta infecci&#243;n es causada por <i>K. <span class="SpellE">pneumoniae</span></i> <span class="SpellE">subsp</span>. <i>rhinoscleromatis</i><a href="#4"><sup>4</sup></a> la cual es cosmopolita, pero end&#233;mica para algunas zonas de Europa Oriental, Am&#233;rica Latina, &#193;frica Central y el Sur de Asia,<sup><a href="#2">2</a> </sup>y afecta predominantemente a mujeres.<a href="#5"><sup>5</sup></a> El <span  class="SpellE">rinoescleroma</span> se adquiere por contacto directo o indirecto con el exudado nasal de una persona infectada,<a href="#6"><sup>6,7</sup></a> y puede afectar los bronquios, causar disfon&#237;a, disnea, estridor, y tos productiva con compromiso <span  class="SpellE">laringotraqueal</span>.<a href="#8"><sup>8</sup></a> El principal efecto advertido es la obstrucci&#243;n del paso de aire, la cual puede requerir tratamiento endosc&#243;pico,<a href="#9"><sup>9</sup></a> pues progresa a lo largo de tres estadios: una fase catarral (con inflamaci&#243;n inespec&#237;fica), una proliferativa (con una reacci&#243;n de aspecto <span class="SpellE">granulomatoso</span>) y una fase cicatrizal con la formaci&#243;n de un tejido de reparaci&#243;n. (ver <a href="/img/revistas/amc/v55n1/art10t1.jpg"></a><a href="#10"><sup>10</sup></a>Cuadro 1 como resumen). Histol&#243;gicamente, se caracteriza por la presencia de macr&#243;fagos <span class="SpellE">vacuolados</span> de aspecto espumoso, con bacilos conocidos como c&#233;lulas de <span class="SpellE">Mikulicz</span> (ver <a href="/img/revistas/amc/v55n1/art11i1.jpg">Figura 1</a>); los factores determinantes que llevan a su formaci&#243;n se desconocen. La <span class="SpellE">autofagocitosis</span> puede contribuir a una distensi&#243;n del <span class="SpellE">fagosoma</span>, y la consecuente destrucci&#243;n de membranas <span class="SpellE">vacuolares</span>, lo cual no permite una adecuada eliminaci&#243;n de los bacilos, y causa su liberaci&#243;n hacia el intersticio e implica una desprotecci&#243;n inmunol&#243;gica por parte de los macr&#243;fagos.<sup><a href="#8">8</a>, <a  href="#11">11</a></sup><o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span class="SpellE"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Ozena</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"> es un cuadro de rinitis cr&#243;nica atr&#243;fica, caracterizada por necrosis de la mucosa nasal y descargas <span class="SpellE">mucopurulentas</span>, sin embargo, el aislamiento de <i>K. <span class="SpellE">pneumoniae</span></i> <span class="SpellE">subsp</span>. <span class="SpellE"><span  class="GramE"><i>ozenae</i></span></span> en ese cuadro, es un indicador de la enfermedad;<a href="#2"><sup>2</sup></a> parece ser end&#233;mico en regiones subtropicales y templadas como el sur de Asia, &#193;frica, Europa Oriental y el Mediterr&#225;neo, y se ha asociado a pacientes que viven en condiciones de pobreza e higiene deficiente.<a  href="#12"><sup>12</sup></a><o:p></o:p></span></p>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Debido a que <i>K. <span class="SpellE">pneumoniae</span></i> <span  class="SpellE">subsp</span>. <span class="SpellE"><span class="GramE"><i>rhinoscleromatis</i></span></span> no se encuentra normalmente en secreciones nasales, su cultivo proveniente de ese tipo de muestra es diagn&#243;stico. Se ha observado en la pr&#225;ctica rutinaria que al utilizar el medio agar <span class="SpellE">Mc</span> <span class="SpellE">Conkey</span>, este microorganismo es recuperable solo en un 50 - 60% de los casos.<a href="#11"><sup>11</sup></a><o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">La <span class="SpellE">patogenicidad</span> de <i>K. <span class="SpellE">pneumoniae</span></i> <span class="SpellE">subsp</span>. <span class="SpellE"><i>rhinoscleromatis</i></span> ha sido atribuida a la composici&#243;n de los polisac&#225;ridos capsulares, espec&#237;ficamente al <span class="SpellE">serotipo</span> K3, el cual protege al microorganismo de la fagocitosis.<a href="#10"><sup>10</sup></a> Los contactos de pacientes enfermos con personas sanas no transmiten el cuadro de manera directa, lo cual sugiere que la susceptibilidad del hospedero desempe&#241;a un rol importante en el desarrollo de la enfermedad. En los sitios de lesi&#243;n se ha documentado, una relaci&#243;n de linfocitos CD4<sup>+</sup>/CD8<sup>+</sup> alterada, con una disminuci&#243;n de linfocitos CD4<sup>+</sup> y un aumento de CD8<sup>+</sup>, lo que posiblemente induce a modificar o disminuir la respuesta por parte de los linfocitos T.<a href="#11"><sup>11</sup></a><o:p></o:p></span></p>     <div style="text-align: justify;"></div>     <p style="text-align: justify;" class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">El tratamiento del <span class="SpellE">rinoescleroma</span> sugiere el uso de tetraciclinas o <span class="SpellE">quinolonas</span> por un periodo de 6 meses, o hasta que los cultivos de biopsias nasales den negativos<span  class="GramE">;<a href="#8"><sup>8</sup></a></span> la combinaci&#243;n de <span class="SpellE">ciprofloxacina</span> con rifampicina es interesante por las concentraciones alcanzadas dentro de los macr&#243;fagos y en las secreciones nasales.<sup><a href="#8">8</a>,<a  href="#11">11</a></sup><o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal" style=""><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"></span></b></p> <hr style="width: 100%; height: 2px;">     ]]></body>
<body><![CDATA[<p class="MsoNormal" style=""><b style=""><span  style="font-size: 11pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Referencias<o:p></o:p></span></b></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span style="font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;"  lang="EN-US"><a name="1"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">1<span  class="GramE">.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Williams P &amp; Tomas JM. <span class="GramE">The <span class="SpellE">pathogenicity</span> of <span class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span><i> <span  class="SpellE">pneumoniae</span></i>.</span> <span class="GramE">Rev Med <span class="SpellE">Microbiol</span> 1990; 1:196&#8211;204.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058866&pid=S0001-6002201300010001000001&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></span><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;" lang="EN-US"><a  name="2"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">2<span  class="GramE">.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">Sahly</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> H &amp; <span class="SpellE">Podschun</span> R. Clinical, Bacteriological and Serological Aspects of <span class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span> Infections and their <span class="SpellE">Spondyloarthropathic</span> <span  class="SpellE">Sequelae</span>. <span class="SpellE"><span class="GramE">Clin</span></span><span  class="GramE"> <span class="SpellE">Diagn</span> Lab <span  class="SpellE">Immunol</span> 1997; 4: 393&#8211;399.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058868&pid=S0001-6002201300010001000002&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></span><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;" lang="EN-US">&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"><a name="3"></a>3.</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Hansen D, <span  class="SpellE">Aucken</span> HM, <span class="SpellE">Abiola</span> T, <span class="SpellE">Podschun</span> R. Recommended Test Panel for Differentiation of <span class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span> Species on the Basis of a Trilateral <span class="SpellE">Interlaboratory</span> <span class="SpellE">Evualuation</span> of 18 Biochemical Tests. J <span  class="SpellE">Clin</span> <span class="SpellE">Microbiol</span> 2004; 42: 3665&#8211;3669.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058870&pid=S0001-6002201300010001000003&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;" lang="EN-US"><a  name="4"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">4<span  class="GramE">.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Miller RH, Schulman JB, <span class="SpellE">Canalis</span> RF, Ward PH. <span  class="SpellE"><i>Klebsiella</i></span> <span class="SpellE"><i>rhinoscleromatis</i></span>: a clinical and pathogenic enigma. </span><span class="SpellE"><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Otolaryngol</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"> <span class="SpellE">Head</span> <span class="SpellE">Neck</span> <span class="SpellE">Surg</span> 1979; 87: 212&#8211;221.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058872&pid=S0001-6002201300010001000004&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;"><a name="5"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">5.</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Alcal&#225; D, Arias AC, Navarrete G. <span class="SpellE">Rinoescleroma</span>. Comunicaci&#243;n de un caso. Dermatolog&#237;a <span class="SpellE">Rev</span> Mex 2009; 53: 156&#8211;159.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058874&pid=S0001-6002201300010001000005&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;"><a name="6"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">6.</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Sang&#252;enza</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"> P, <span  class="SpellE">Sang&#252;enza</span> L, Cortes J, Valverde E. <span class="SpellE">Rinoescleroma</span>. </span><span  class="GramE"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">Arch Argent <span class="SpellE">Dermatol</span> 1998; 48: 41&#8211;46.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058876&pid=S0001-6002201300010001000006&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;" lang="EN-US"><a  name="7"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">7<span  class="GramE">.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Hart CA. <span  class="SpellE">Rhinoscleroma</span>. J Med <span class="SpellE">Microbiol</span> 2000; 49: 395&#8211;396.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058878&pid=S0001-6002201300010001000007&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;" lang="EN-US"><a  name="8"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">8.</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">Yigla</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> M, Ben&#8211;<span class="SpellE">Izak</span> O, Oren I, <span class="SpellE">Hashman</span> N, <span class="SpellE">Lejbkowicz</span> F. <span class="SpellE">Laryngotracheobronchial</span> Involvement in a Patient With <span class="SpellE">Nonendemic</span> <span  class="SpellE">Rhinoscleroma</span>. CHEST 2000; 117: 1795&#8211;1798.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058880&pid=S0001-6002201300010001000008&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;" lang="EN-US"><a  name="9"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">9<span  class="GramE">.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">Amoils</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> CP &amp; <span class="SpellE">Shindo</span> ML. <span class="SpellE">Laryngotracheal</span> manifestations of <span class="SpellE">rhinoscleroma</span>. <span  class="GramE">Ann <span class="SpellE">Otol</span> <span class="SpellE">Rhinol</span> <span  class="SpellE">Laryngol</span> 1996; 105: 336&#8211;340.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058882&pid=S0001-6002201300010001000009&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --></span><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;" lang="EN-US"><a  name="10"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">10<span  class="GramE">.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">Canalis</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> RF &amp; <span class="SpellE">Zamboni</span> L. <span class="GramE">An interpretation of the structural changes responsible for the <span  class="SpellE">chronicity</span> of <span class="SpellE">rhinoscleroma</span>.</span> The Laryngoscope 2001; 111: 1020&#8211;1026.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058884&pid=S0001-6002201300010001000010&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;" lang="EN-US"><a  name="11"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">11<span  class="GramE">.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">Kim NR, Han J, Kwon TY. Nasal <span class="SpellE">Rhinoscleroma</span> in a <span  class="SpellE">Nonendemic</span> Area: A Case Report. J Korean Med <span  class="SpellE">Sci</span> 2003; 18: 455&#8211;458.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058886&pid=S0001-6002201300010001000011&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><o:p></o:p></span></p>     <!-- ref --><p class="MsoNormal"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;" lang="EN-US"><a  name="12"></a>&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US">12<span  class="GramE">.</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8194;</span><span  class="SpellE"><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">Shehata</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;" lang="EN-US"> MA. <span class="GramE">Atrophic rhinitis.</span> Am. J. <span  class="SpellE">Otolaryngol</span>. </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">1991; 17: 81&#8211;86.    &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[&#160;<a href="javascript:void(0);" onclick="javascript: window.open('/scielo.php?script=sci_nlinks&ref=058888&pid=S0001-6002201300010001000012&lng=','','width=640,height=500,resizable=yes,scrollbars=1,menubar=yes,');">Links</a>&#160;]<!-- end-ref --><o:p></o:p></span></p> </div>     <div>     <p class="MsoNormal"><b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Afiliaci&#243;n de autores:</span></b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"> <sup><a  name="Afiliacion1"></a><a href="#Afiliacion4">1</a></sup>Laboratorio Cl&#237;nico, &#193;rea de Salud Heredia - <span class="SpellE">Cubujuqu&#237;</span> &#8220;Dr. Francisco Bola&#241;os Araya&#8221;. CCSS. <sup><a name="Afiliacion2"></a><a  href="#Afiliacion5">2</a></sup>Divisi&#243;n de Microbiolog&#237;a, Hospital <span class="SpellE">Mexico</span>, CCSS. <sup><a  name="Afiliacion3"></a><a href="#Afiliacion6">3</a></sup>Departamento de Parasitolog&#237;a, Facultad de Microbiolog&#237;a, Universidad de Costa Rica. </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"  lang="EN-US">    <br> <a name="Correspondencia1"></a><a href="#Correspondencia2">*</a>Correspondencia a: </span><span style="font-size: 10pt; font-family: Symbol;"><span  style="">*</span></span><span class="SpellE"><span  style="font-size: 10pt; font-family: &quot;Arial Unicode MS&quot;;">&#8201;</span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">jsegurav@ccss.sa.cr</span></span><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"><o:p></o:p></span></p>     <p class="MsoNormal"><b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;"></span></b></p> <hr style="width: 100%; height: 2px;">     <p style="text-align: center;" class="MsoNormal"><b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">Fecha <span  class="GramE">recibido</span></span></b><span  style="font-size: 10pt; font-family: Verdana;">: 08 de setiembre de 2011 <b>Fecha aceptado</b>: 20 de setiembre de 2012<o:p></o:p></span></p> </div> </div> </div> </div>     ]]></body>
<body><![CDATA[ ]]></body><back>
<ref-list>
<ref id="B1">
<label>1</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Williams]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Tomas]]></surname>
<given-names><![CDATA[JM.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[The pathogenicity of Klebsiella pneumoniae.]]></article-title>
<source><![CDATA[Rev Med Microbiol]]></source>
<year>1990</year>
<volume>1</volume>
<page-range>196-204</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B2">
<label>2</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sahly]]></surname>
<given-names><![CDATA[H]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Podschun]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Clinical, Bacteriological and Serological Aspects of Klebsiella Infections and their Spondyloarthropathic Sequelae.]]></article-title>
<source><![CDATA[Clin Diagn Lab Immunol]]></source>
<year>1997</year>
<volume>4</volume>
<page-range>393-399</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B3">
<label>3</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hansen]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Aucken]]></surname>
<given-names><![CDATA[HM]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Abiola]]></surname>
<given-names><![CDATA[T]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Podschun]]></surname>
<given-names><![CDATA[R]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Recommended Test Panel for Differentiation of Klebsiella Species on the Basis of a Trilateral Interlaboratory Evualuation of 18 Biochemical Tests.]]></article-title>
<source><![CDATA[J Clin Microbiol]]></source>
<year>2004</year>
<volume>42</volume>
<page-range>3665-3669</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B4">
<label>4</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Miller]]></surname>
<given-names><![CDATA[RH]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Schulman]]></surname>
<given-names><![CDATA[JB]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Canalis]]></surname>
<given-names><![CDATA[RF]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ward]]></surname>
<given-names><![CDATA[PH]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Klebsiella rhinoscleromatis: a clinical and pathogenic enigma.]]></article-title>
<source><![CDATA[Otolaryngol Head Neck Surg]]></source>
<year>1979</year>
<volume>87</volume>
<page-range>212-221.</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B5">
<label>5</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Alcalá]]></surname>
<given-names><![CDATA[D]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Arias]]></surname>
<given-names><![CDATA[AC]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Navarrete]]></surname>
<given-names><![CDATA[G]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Rinoescleroma.: Comunicación de un caso.]]></article-title>
<source><![CDATA[Dermatología Rev Mex]]></source>
<year>2009</year>
<volume>53</volume>
<page-range>156-159</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B6">
<label>6</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Sangüenza]]></surname>
<given-names><![CDATA[P]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Sangüenza]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Cortes]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Valverde]]></surname>
<given-names><![CDATA[E]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Rinoescleroma.]]></article-title>
<source><![CDATA[Arch Argent Dermatol]]></source>
<year>1998</year>
<volume>48</volume>
<page-range>41-46</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B7">
<label>7</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Hart]]></surname>
<given-names><![CDATA[CA]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="es"><![CDATA[Rhinoscleroma.]]></article-title>
<source><![CDATA[J Med Microbiol]]></source>
<year>2000</year>
<volume>49</volume>
<page-range>395-396</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B8">
<label>8</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Yigla]]></surname>
<given-names><![CDATA[M]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Ben-Izak]]></surname>
<given-names><![CDATA[O]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Oren]]></surname>
<given-names><![CDATA[I]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Hashman]]></surname>
<given-names><![CDATA[N]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Lejbkowicz]]></surname>
<given-names><![CDATA[F]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Laryngotracheobronchial Involvement in a Patient With Nonendemic Rhinoscleroma.]]></article-title>
<source><![CDATA[CHEST]]></source>
<year>2000</year>
<volume>117</volume>
<page-range>1795-1798</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B9">
<label>9</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Amoils]]></surname>
<given-names><![CDATA[CP]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Shindo]]></surname>
<given-names><![CDATA[ML]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Laryngotracheal manifestations of rhinoscleroma.]]></article-title>
<source><![CDATA[Ann Otol Rhinol Laryngol]]></source>
<year>1996</year>
<volume>105</volume>
<page-range>336-340</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B10">
<label>10</label><nlm-citation citation-type="">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Canalis]]></surname>
<given-names><![CDATA[RF]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Zamboni]]></surname>
<given-names><![CDATA[L]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[An interpretation of the structural changes responsible for the chronicity of rhinoscleroma.]]></article-title>
<source><![CDATA[]]></source>
<year>2001</year>
<volume>111</volume>
<page-range>1020-1026</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B11">
<label>11</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Kim]]></surname>
<given-names><![CDATA[NR]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Han]]></surname>
<given-names><![CDATA[J]]></given-names>
</name>
<name>
<surname><![CDATA[Kwon]]></surname>
<given-names><![CDATA[TY]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Nasal Rhinoscleroma in a Nonendemic Area: A Case Report.]]></article-title>
<source><![CDATA[J Korean Med Sci]]></source>
<year>2003</year>
<volume>18</volume>
<page-range>55-458.</page-range></nlm-citation>
</ref>
<ref id="B12">
<label>12</label><nlm-citation citation-type="journal">
<person-group person-group-type="author">
<name>
<surname><![CDATA[Shehata]]></surname>
<given-names><![CDATA[MA.]]></given-names>
</name>
</person-group>
<article-title xml:lang="en"><![CDATA[Atrophic rhinitis.]]></article-title>
<source><![CDATA[Am. J. Otolaryngol]]></source>
<year>1991</year>
<volume>17</volume>
<page-range>81-86</page-range></nlm-citation>
</ref>
</ref-list>
</back>
</article>
